Il crap deltas strias

Glogn 19, p 40ss (Detgas e praulas propi da Medel)

Giu Cuflons sper la punt, gest avon che la via vedra dat ensi encunter Mumpé-Medel, sesanfla in crap, ch’ ei nuota aparti gronds ni schiglioc zatgei ord ils auters. Cura ch’ils da Medel, e mo cu lezs mavan anen ed anora, dev’ei da quels e da quellas ch’eran naschi las Quatertempras, che vesevan a saltond sin quei crap las strias, entochen 34 pèra. D’ enconuscher erien ei buc, mo ei eri da quellas denteren che vevien in ir e demanar exact sco certinas da Medel. Ina ga hagi in mat da Mutschnengia cartiu da haver fastisau leu sia muronza. El laghegia e tila in pleder vi sil crap ellas combas a quella e prendei mira! Gl’auter di mava sia biala zoppa. Cun quella hagi el denton mai pli fatg frina!

Co ils da Mustér ein vegni en possess dils dretgs dell’ alp Pazzola

Glogn 14, p. 112s (Detgas e praulas ord las alps da Mustér)

La tradiziun raquenta ch’ils da Medel possedevien all’entschatta tut persuls l’Alp Pazzola. In di ch’il signun levi caschar, hagi el observau silla tschaghegna in hazer schnecun tut ner, in dalla spezia ch’ins numna aunc oz tier nus „schnec da Medel“. Il signun, sco era l’ulteriura fumeglia, hagien pigliau ina stermentusa tema, cartend che quei schnecun ner sc’in cotgel e cun cornas sc’in bov sappi esser negin auter ch’il da cornas en persuna. Vulend spuentar il schani giud la tschaghegna, hagi quel fatg stem da quei nuot; anzi, el hagi entschiet a catschar las cornas aunc pli da curascha. Vesend quei, il signun hagi tratg las combas davos si e seigi currius — mo puder — da Stagias oragiu e giu encunter Mumpé-Medel e la fumeglia suenter, sco sch’ei fussien dai ord la grazia da Diu. Dagl ir ch’ei mavien, tras draussa e migeunca, seglievi mintgaton in rom el dies; uss ad in e gleiti a l’auter. Els eran aschi tementai da quei ch’els cartevien sontgamein: quei seigi il schnec che cuori suenter, dend mintgaton cun sia corna el dies.

Arrival a Mumpé-Medel pli morts che vivs, hagien ei raquintau leu lur stermentusa historia cul suadetsch da tema ed anguoscha giu per la fatscha. In da Mumpé-Medel — in empauet meins temeletgs, ch’ils da Medel — hagi immediat sminau da tgei ei setracti. El seporscha als da Medel da scatschar il schnec per ina e per adina sch’ei dettien miez lur alp Pazzola „als da Su“ (q. v. d. als da Mumpé-Medel, Clavaniev, Acletta, Cuoz, Buretsch e Segnas!) Ils da Medel ein stai cuntents da quei; mo vegnir libers dil da cornas! Sin quei ein ils da Mumpé i si ed han fatg fugir il schnec giud la tschaghegna e dapi lu posseda Mustér 73 dretgs dall’alp Pazzola, ferton ch’ils Medelins han da quella mo 72.

Il striegn da Magriel

Glogn 14, p. 112s (Detgas e praulas ord las alps da Mustér)

„Striegn ni buca striegn, basta, remarcabel eis ei stau;“ quei dian aunc oz 2—3 dels che han fatg atras tschei onn caussas pli remarcablas si l‘ alp da Magriel. „Dil tuttafatg recli e natural ei quei lu nuota stau,“ metta in quart vitier. Mo jeu vi ussa raquintar l’historia, sco ella ei vegnida raquintada dad in participont e confirmada dils auters dus, che vivan aunc oz:

Ina sera fuvan las vaccas, sco usitau suenter dar entscheinas, catschadas a stavel. Ei era ina clara e biala sera. Suenter tscheina essan nus i a letg sco adina. Entuorn mesanotg, che tut durmeva, essan nus tuts vegni ord la sien zaco e sedestadai. Lu havein nus udiu a vegnend in um sur tegia giu cun pass ferms, sco sch’ei vegness in crap. Quei han tuts udiu! Ei era mesanotg. Nus essan stai sin sè ed havein recitau ils Tschun pugns e lu tgi ha durmiu e tgi ha durmiu nuot pli. Quei ei stau quella notg e suenter havein nus ni viu ni udiu nuot in per dis. Lu havein nus puspei ina notg tuttenina udiu a mond tut il biestgam, cauras e vaccas, sco sch’ei massen empaglia. Sin quei seglia gl’emprem igl A. V. ord letg e nus suenter, oravon tegia; mo tut las vaccas schischevan ruasseivlamein. „Quella caussa ei aschi vera, sco ei dat in Diu,“ confirma in dils presents. — Quei onn eis ei stau bien cun quei.

Igl onn sissu ha ei lu propi entschiet da ditschiert. Nus fuvan si Lag Serrein; jeu erel paster, miu frar signun ed il G. M. da C. in um els 50.

Lu ha ei entschiet culla centrifuga. Igl emprem vevan nus piars il gummi; gl’auter di muncava la struba ch’ins drova da serrar en il schumber. Secapescha, negin sminava dil mal. Quella sera havein nus stuiu ir giu Acletta per la centrifuga dil G. G. M. El medem temps ha lu il cautegia Fr. M. da F. stuiu empustar ina struba; gummi vevan nus aunc in en reserva. Suenter 2—3 dis havein nus lu anflau la struba sut ina caura en che schischeva sin ella, cura che nus havein fatg levar si per mulscher. Nus eran pia tut leds da puspei haver igl uorden e la sera mava nossa zentrifuga puspei stupent.

Quella sera suenter mulscher havein nus tratg giu il latg, resp. duront mulscher, epi lavau giu las parts dalla centrifuga. Stau fatg quei, havein nus detg; Quella tocca vegn messa cheu en truchet dalla meisa e mirei bein ch’ei vegni mintga sera en cheu tut. Basta, l’autra damaun muncava la struba puspei. Ussa havein nus lu pér uss entschiet a crer buca bien. E cu nus havein vuliu pesar il latg, havein nus buc anflau il mogn dalla stadera. Constatond quei ei il signun vegnius tut alvs e culs cavels sburri encunter tschiel, eis el immediat ius giu tiel cautegia e ruschanau l’historia. Lez ei lu vegnius si, ha inquiriu la fumeglia (senza negin success, essend che veramein buc in veva fatg la filistuca!) ed el ha lu detg: En cass ch’ei serepetessi, dueig’ ins schar saver el immediat. Mo remarcabell il di suenter havein nus anflau la struba si avon il camon da pors, gest el liug nua ch’ei mavan en ed ora – sur la miarda, — mo la struba era schubra e biala. Quei di veva il B. B. p. m. tarmess si a nus aua benedida, ch’el veva priu cun el da Lourdes, cu el era staus leu. Lu ha il G. M. mess la sera tut quellas caussas dalla centrifuga en truchet ed ina scadiola cull’aua benedida ed ina palma speras. L’autra damaun, cu ei han gl’emprem mirau en truchet, muncav’ei puspei treis caussas: la struba, il gummi e la spina. Tema e sgarschur han ussa surpriu nus tuts, essend che scadin fuss staus pinaus d’engirar silla mort da buca haver tuccau en ina solia caussa. Secapescha, da nus buc in che havess ughegiau d’encurir enzatgei. Jeu sundel lu ius suenter mulscher si Verclisa cun mias vaccas. Entuorn las 9 las 10 hai jeu viu che quels giun tegia mavan tut a sparuns si Stavel-su. Jeu savevel nuota pertgei e tertgavel: quei sto esser in piertg ch’ei crappaus. Mo la sera han ei lu raschunau a mi il pertgei:

Il buob era ius si Stavel-su per catschar neuagiu ils pors. Lu ha el viu leu in terment giat sin in crap ed ei currius giun tegia e detg quei. Ils auters ein curri ensi cun el; il buob ha mussau il crap, mo astgava buc ir vitier. S’approximond lu ils auters a quei crap, han ei anflau sin quel, exact leu nua ch’il giat schischeva, tuttas treis caussas che muncavan: la struba, il gummi e la spina. Il signun ha annunziau quei immediat al cautegia. Lez ei ius peis a pèr giu D. tiel pader. — Ei deva numnadamein biars, che schevan: quei ei il N. N. che fa il stroli da maseinas e lai crer ch’ei seigi striegn. Mo quei era tuttavia buc il cass; lez fuss morts per confirmaziun da quella verdad. Perquei ha il N. N. supplicau il cautegia da dumandar il pader, sch’ei seigi forsa in denter la fumeglia che fetschi igl asen; lu dueigi el mo dir tgeinin. Il pader ha dau ensi ina brev da dar al signun — e forsa aunc enzatgei da metter zanua. Il signun ha mai astgau dir a nus tgei la brev cunteneva — e nus havein era mai giu marveglias! Denton quei bein: il pader ha saviu constatar ch’ei seigi absolutamein buca stau in denter la fumeglia. Suenter havein nus mai pli viu ni udiu enzatgei.

Mo sch’ei vegness garegiau, sch’enconuschess jeu in brav um si S. che savess raquintar enzatgei, ch’el ha sez viu si cheu; ed aunc in auter che ha fatg cavrer ha viu en quei renomau liug enzatgei che ha fatg star ad el ils cavels agradsi…

Quel dalla capetscha cotschna en Cristallina

Glogn 14, p. 112s (Detgas e praulas ord las alps da Mustér)

L’alp Cristallina, ch’era antruras in’alp da Medel, mo ch’ei ussa dapi tschentaners alp da pursanavels da Mustér, veva fetg bia da far cugl um selvadi. Ina ga han ei denton era viu in dalla capetscha cotschna. La fumeglia era gia en treglia e vev’entschiet a durmir, ch’ei ha fatg ina stermentusa canera si sur tegia, sco sch’ina termenta bova fuss rutt’ora e less satrar tut. La fumeglia sededesta e vesend tras las plattas dil tetg che las steilas tarlischavan vid il firmament, han ei pegliau aunc pli gronda tema. Sulet il signun ha ughegiau da siglir ord treglia; mo tgei vesa el sin esch-tegia? In hazer umeneri cun si capetscha cotschna. El di quei al paster, mo sco che lez ei staus ord treglia, ei quel dalla capetscha cotschna staus svanius.

Il tachi striunau

Glogn 14, p. 112s (Detgas e praulas ord las alps da Mustér)

Ina sera cu quels da Lumpegna eran vid il mulscher, ha ei tuttenina dau in remarcabel schabetg. Il signun era ual vid il mulscher il tachi dalla Leina che quel ha entschiet a sestender ch’ei tut deva schlops; lu ha quel aunc spanegiau si in per terribels egls, strubiau la cua en fuorma da trumbetta, dau in segl ad ault sper la meltra da latg si, ch’il signun ei bunamein daus en tgil — epi currius dallas spundas pli teissas viden cun ina spertadad da camutsch. Il signun seglia sin peis e vul dar suenter. Mo vesend el ch’il tachi fuva gia sido ella pli tessaglia plaunca e ch’ei mava aunc adina sc’in suffel, ha el mo saviu dir: „Jessas Mareia! La veglia va a frusta.“ Enaquella ch’il signun ha pronunziau ils songns nums ei il tachi staus eri sil fletg epi turnaus giun stavel pacificamein, sco sch’ei fuss daventau nuot.

Ils cavals dil barlot sil Run

Glogn 14, p. 112s (Detgas e praulas ord las alps da Mustér)

Dus frars da Mustér vevan plirs cavals, denteren in ner ed in alv. Mo quels dus vegnevan adina duvrai la notg dallas strias. La damaun vesevan ils fumegls ch’ils paupers animals eran tut en in’aua dil suar ed ils cavels dalla cuma e dalla cua eran fatgs en terschollas. Ina damaun ha in mat da Mustér entupau quels dus cavals, currend tut spuentai giu dal fistatg dil Run, perquei ch’ei era gleiti las uras da tuccar da stizzar e lura stuevan las strias haver mess ils cavals en stalla, schiglioc schabegiav’ei ina disgrazia cun els e las strias havessen buca saviu senezegiar dad els pli. — Ils cavals eran mess sut e vevan si lur cumets e hottas, mo il carr, el qual las strias sesevan, pudeva il mat buca ver. El udeva mo lur gibels e lur risadas.

Il cavrer e las treis strias sil Run

Glogn 14, p. 112s (Detgas e praulas ord las alps da Mustér)

Mond il cavrer da Mustér ina damaun cun sias cauras, ha el cattau adagur sil Run treis magliacs sablun fatgs si pér la notg vargada. El ha sminau pauc bien e fatg sil pli pign ina crusch cun siu fest. Cura ch’el ei staus siado cun sias cauras, ha ei dau garniala tut alla stuorna che sias cauras devan si terments beschels. Turnond cullas cauras a casa, ha el mirau suenter sch’ils treis magliacs seigien aunc leu e rugadau si els. Sut ils dus magliacs, nua ch’el veva buca fatg la sontga crusch, eran duas femnas mortas; sut il pign negin.

Il scolar dalla scola nera ed il drag ell’alp Russein

Glogn 14, p. 112s (Detgas e praulas ord las alps da Mustér)

Ina ga ei in student dalla scola nera staus a maner en l’ Alp Russein da Mustér. La sera ha il scolar entschiet a sunar e lu detg al signun ch’el dueigi mirar en tschaler co ils curtes sbalunien. Il signun ha mirau en tschaler e viu co ils curtes parevan da siglir in sur l’auter. Plein tema ha el supplicau da po calar da sunar, ch’il latg mondi buca sutsu. In mument ha il scolar dalla scola nera calau cun sia musica; mo beingleiti ha el puspei entschiet a sunar pir che mai e detg al signun, ch’el deigi mirar en treglia co la fumeglia serocli. Cura ch’il signun ha mirau si, seruclava la fumeglia tut in sur l’auter ora.

Quei scolar dalla scola nera ha allura raquintau ch’el seigi vegnius ell’alp per laventar si e menar dil Rein giu in drag che devastassi l’entira vallada. Sch’els veglien mirar co quei mondi, sche dueigien els vegnir l’auter di en tal e tal liug e sefermar cun terscheuls vid ils pli gronds pégns ch’il drac possi buca trer els tier sesez. Il signun e sia fumeglia vevan grondas marveglias da mirar co ei mondi e l’autra damaun bein marvegl han els cumpignau il scolar dalla scola nera in toc ed ein seligiai vid ils pli gronds pégns ch’il scolar ha encuretg ora. Lez ha lu entschiet a sunar e tut eninaga ei in terribel drag vegnius sut la grepp’ora. II scolar dalla scola nera ha bess al drag in cavester sul tgau giu, ei semess sin el a cavagl e scurentaus cun el dalla val giuadora, che la crappa deva fiug. Cura che la fumeglia ha viu il drag, tergieva quel els cun tala forza viers sesez ch’ils pegns sezuccadevan sco caglia-triembel.

Il crap da Cavrein

Glogn 14, p. 112s (Detgas e praulas ord las alps da Mustér)

Ell’alp Cavrein vesan ins ils pass d’ina femna ch’ein fitgai stagn e dar en in crap. La femna sezza vesan ins certas notgs ad encurir ensemen la biestga sterschada per far penetienzia pils schetgs ch’ ella ha fatg ir alla malura.