ord Gasetta Romontscha dils 16 da fenadur 1925

Ils 13 d. q. ha la vischnaunca de Mustér cumpagnau tier il ruauss della fossa sil bi senteri de s. Gions in um che mereta bein publica reconuschientscha ed engrazieivla memoria suenter la mort, sco el ha anflau quella repetidamein gia en veta: Scolast Mihel Antoni Maissen de Cuoz-Mustér. La veta dil venerabel patriarc dils scolasts svizzers, ariguard ils onns de scola ch’el ha dau, porscha atgnamein in maletg fetg monoton: el ei vivius, savein nus dir, sin il pign tschespet che toscha dalla scola de Cons a Mustér tochen sper la caplutta de s. Giachen a Cuoz. Nuot de gronda parada en sia liunga veta, negliu success externs splendids e tuttina ha el giu per la vischnaunca de Mustér ina impurtonza extraordinaria, sche nus constatein, che 1922, igl onn ch’el ha dau orda maun la bitgetta de scolast, smanada nuninteruttamein 70 onns, vivevan en vischnaunca cun ses 1750 habitonts mo in pugn plein che fuva buca staus a scola tier el.

Ils geniturs de scolast M. A. Maissen ein stai Melcher Antoni Maissen e Maria Marghetta de Crusch. Siu bab, enconuschents lunsch entuorn sut il num „Melcher de Cuoz“, in um empau original, era in pur beinstont e de ualti clara egliada. El ha termess a scola tut ses affons, silmeins ils buozs, ina caussa che secapeva da lezzas uras tuttavia buca de sez. Dals treis frars de M. Antoni, han 2 obteniu plazzas che udevan da quei temps als „scolai“: in, il „stalter“ Giachen“, († 1902) ei staus biars onns Statthalter de vischnaunca. L’ auter, Gion Battesta, ha fatg atras ina scola che fuva lu buca ordinaria. Suenter studis gimnasials en claustra, nua ch’el Ieva prender il habit de s. Benedetg, — el deigi esser staus entuorn 9 onns en claustra, tenor dir dil defunct — eis el daventaus scolast. Gion Batt. Maissen ei morts gia da 29 onns, suenter haver dau scola a Mumpé-Medel, Platta e Curaglia.

II Mihel Antoni ei naschius ils 28 de settember 1832, il pign de siat fargliuns. Sia emprema scola ha el giu a s. Gions tier scolast Livers, lu eis el ius a scola a Segnas tier Tumaisch Genelin, che deva scola privata, il bab digl enconuschent Dr. Placi Genelin, morts sco professer ad Innsbruck.

Suenter la scola privata a Segnas ha il pign Mihel aunc frequentau ina scola privata giu vitg, quella gada tier capitani Genelin de Disla ed anno 1848/49 igl unviern la preparanda della scola claustrala a Muster e cun quei ein ses studis stai fini.

Turnaus a casa, ha el entschiet a far il pur patertgond gnanc en siemi ded in bi di vuler „far il surmeister“. Cheu han prof. Placi Condrau, il premurau amitg della scola e della giuventetgna, e Dr. Berther fatg ina viseta ad el si Cuoz e dumandau, sch‘ el lessi buca dar scola: siu frar era ual morts, el hagi ils cudischs de lez e — cuort e bien, il Mihel ha dau plaid ed ha schau pladir scolast ded Accletta. Siu clar pertratg e siu spert de responsabladad semuossan en quei, ch’el ha fatg quei che fuva il meglier en sia fatala situaziun suenter haver brattau la faultsch cun la bitgetta de scola: El sevolva tier P. B. Carigiet, che fuva plevon de Mustér, per far examinar el. Igl erudit um de scola ha examinau il futur scolast presapauc en quei ch’el havess mal munglau saver — ei fuva buca la massa — e sia sentenzia ei stada: „Saver sas ti nuot mo ti pos aunc dar in pullt scolast.

Tgei duvrav’ei dapli? Tut beaus ei il giuven turnaus a casa ed igl atun sissu, 1852, ha el cun 20 onns surpriu la scola ad Accletta. Suenter dus onns ad Accletta eis el vegnius elegius giu s. Gions, nua ch’el ha surpriu las treis empremas classas, fertont che las classas superiuras eran sut scolast Giusep Genal. A Mustér eis el restaus 5 onns, da 1854—59. En quei interval croda siu viadi giu Cuera pil cuors de repetiziun ch’el ha absolviu 1856. Da quei cuors han 20 scolasts priu part, ils biars dalla Surselva, Domat, Surmir e Vazsu e de „quels vevan mo paucs gudiu ina autra instrucziun che la scola primara de lur vitg.

„Nies M. Antoni fuva pia, cun sia preparanda de miez onn, aunc in dils megliers ariguard siu studi. E tuttina saveva er el, igl emprem ch’el ha entschiet a dar scola, enqualga buca ton sco ses scolars Cu el devi si igl ina ga in, savevi el savens buca con ei stoppi vegnir ora ( aquintava el sez. In tec scriver, leger e far quen, quei fuva tut. Sil cuors allegau ha scolast Maissen obteniu cun 18 de ses camerats igl attest d’ admissiun condizionada. Pli tard ha el, sco ei para, turnau a far in cuors de repetiziun, denton senza obtener la patenta, ne era mo l’admissiun nuncondizionada. Sco scolast admess ha Mihel Antoni dau scola 3 onns a Mustér, mond anno 1859, per motivs de paga, en Tujetsch a Camischollas, nua ch’ el ei staus 3 onns (1859/60—1861/62 incl.) 1862 eis el turnaus a Mustér, per surprender la scola inferiura ch’el dueva mantener nuninteruttamein duront 60 onns. Tochen 1913 ha el giu las 3 empremas classas, lu ei la tiarza vegnida prida dad el, cun caschun d’ina nova repartiziun dellas classas. 1877, cun caschun de siu giubileum d’argien sco scolast, ha il Cussegl d‘ educaziun sut B. Nett, per supplica dil cussegl de scola de Muster, concediu ad el la patenta de Il classa. Dapi lu ha sia carriera de scolast buca fatg midadas pli entochen 1922 ch’ el ha stoviu bandunar per adina la stiva de scola suenter ina veta de scolast senza paregi.

Scolast Maissen ha en sia liunga veta de scolast realisau la profezia de P. B. Carigiet: „Ti pos dar in pulit scolast.“ El fuva oravontut in um de bien uorden e rigurusa exactadad che teneva stregn sin buna disciplina en scola e baselgia. Gia sia comparsa externa era in maletg de quei senn per uorden e simpladad che s’exprimeva dal rest tochen en sia bellezia scartira. Cu el compareva sissum Cons, damaun, per damaun, stad ed unviern,da tutt’ aura, sa- vev’ins esser segirs, ch’ei seigi tontas e tontas minutas avon las siat. Bia ha il vegl scolast era operau dil bien entras sia profunda religiusadad, che scheva mal muncar el a messa cun ses affons, num enzatgei tut aparti, malgrad il viadi quotidian d’ ina mes’ ura per vegnir a scola. En baselgia recitava el il rusari de messa, in uffeci staus reservaus ad el tochen il davos, cun ina exactadad che vess fatg honur ad in augsegner. — Els rapports inspectorals ha scolast Maissen adina obteniu bunas notas e quei tochen ils davos onns. Aunc 1910 numna inspectur Darms sias lavurs vid la preit exemplaricas. Il davos rapport de sgr. inspectur Darms (1921/22) ei concludius culs bials plaids: „Haver operau en sia clamada 70 onns ei ina prestaziun briglianta che duess autorisar de retrer ina premia dal stadi…. Sgr. Maissen ha meritau entras sia premura per sia clamada, che sia memoria resti en honur.“

Scolast Maissen ha era obteniu differentas ga la renconuschientscha beinmeritada per sia lavur. In di d’honur per el ei stau Gliendisdis-Pastgas 1902 nua che la vischnaunca ha festivau siu giubileum ded aur sco scolast, ensemblamein cul giubileum ded aur de prof. PI. Condrau sco cusseglier de scola e „bab della casa pauperila“ de Mustér. Diesch onns pli tard, Gliendisdis-Pastgas 1912 ha Mustér saviu fastivar in niev dubel giubileum: il giubileum de 60 onns de scola per scolast Maissen ed il giubileum d’argien della ven. sora Nicodema sco scolasta e superiura dil spital de Mustér. P. Maurus, il cantadur de siu emprem giubileum, ei era staus il cantadur de quei secund giubileum. 300 affons de Mustér han presentau als dus giubilars ils auguris della vischnaunca. Per scolast Maissen han ei cantau:

„Da quels recruts ein ussa tgi pur e tgi mistral
Tgi ei de barba grischa e tgi spiritual.
Carschidas ein las buobas, che han en scola ris,
Ein mummas ed ein tattas ed autras en parvis.“

E suenter diesch onns ha la vischnaunca turnau a celebrar in giubileum en honur de quei venerabel Veteran: ses siatont’onns de scolast. Strusch in della fuola che fuss quella gada buca staus siu scolar, beinenqual pli grischs che el sez, beinenqual che havess pudiu esser, staus siu scolast e buca siu scolar! Cun quella caschun ei vegniu‘ fundau per il giubilar in anniversari, bein il pli bi schenghetg d’ina vischnaunca catolica ad in bien benefactur.

Sper quella renconuschientscha da sia vischnaunca, nua ch’el ha dau scola 67 onns, ha scolast Maissen era survegniu repetidamein laud dalla suprema autoritad cantonala en fatgs de scola. Cun caschun de ses siattont’onns de scola ha il cau dil departement d’ educaziun, Michel, termess ad el ina gratulaziun en num rella regenza ed in regal de 500 francs en aur ord la cassa cantonala. Ils leghers utschals melens pon bein haver fatg endament al Veteran ils temps nua ch’ el havess pudiu dar scola quasi dus decennis per saver metter en sac ina tala summa.

Per completar il maletg dil Veteran dils scolasts svizzers, savessen nus aunc relatar enqual notizia ord sia veta privata e familiara. 1863 ha el menau tiegl altar ella catedrala de Cuera sia emprema spusa, Seppa Jacumet de Camischollas. Ord quella emprema lètg ha el giu 4 affons; cuort suenter la naschientscha dil davos affon, 1870, ei la Seppa morta, ella vegliadetgna de mo 43 onns, ina unfrenda dil trer anavos. Treis onns pli tard ei il fegl vegl ded 11 onns sedisgraziaus duront il pertgirar tiers. Sias duas feglias della dunna ein idas en claustra ad Ingenbohl. L’ina, Sr. Pastorina, intrada 1887, ei morta sco noviza 1889. Sur L. Casanova, plevon a Mustér presents ad pil profess de Sora Rodriguez Sialm, ha saviu proveder sia anteriura parochiana, ch’ el veva carteivel mess silla via en claustra. L’autra, Sr. Waldeberta, intrada 1889 sche nus sbagliein buc, ha fatg il noviziat a Roma, ei arrivada tiel profess, mo era morta giuvna; las duas soras paran ded haver artau il trer anavos dalla mumma.

1875, da s. Plaisch, ha Michel Antoni maridau per la secunda gada. Sia dunna fuva exact 20 onns pli giuvna che el e negin vess sminau che el, il spus-vieum de 43 onns, sappi aunc celebrar in di las nozzas ded aur! E tuttina, ils 3 de fevrer 1925 ha scolast Maissen saviu celebrar cun sia dunna Maria Rosa Martina Simonet de Medel sias nozzas ded aur enamiez ina gronda familia; sper ils affons (en secunda lètg ha el giu 5 fegls e 6 feglias) ha el oz aunc varga? 40 beadis e beadias en veta. Il scolast Mihel Anton ha era giu de batter finanzialmein. Tgei vess el pomai vuliu pegliar a mauns culs 30 francs ch’el ha retratg igl emprem onn sco scolast ded Accletta? Il secund onn ha el survegniu 50 francs e sco scolast della scola pintga de Mustér ha el retratg igl emprem 100 francs (minimum legal dapi 1852) e da 1857 naven 150, lu il minimum legal per scolasts cun patenta ne admissiun. Onns grass ha el giu a Camischolas, nua che la paga era megliera ed el survegneva aunc quasi tut las victualias. De retuorn a Mustér ei sia paga restada onns ora sil minimum legal de frs. 220—500—550. Era quella paga era aunc buca loscha. Ils biars scolasts eran perquei necessitai ded encurir ina occupaziun secundara sper la scola. Aschia ha Maissen fatg il survetsch de bostgè. Il cuors de bostgè ha el fatg a Cuera 1864 (sia patenta de bostgè datescha dals 25 d’avrel 1868). II cuors ei staus per tudestg ed el saveva buca plaid tudestg. Tgei far? Collega bostgè Deplazes de Surrein translatava mintgaga la sera las lecziuns ed igl examen ha el astgau far per romontsch. Egl attestat pils alums bostgès de 1864 ei remarcau sper siu num: „Cun fetg gronda dilligenza“, ed „ualti bien“.

Dal cuors eis el turnaus a Mustér, nua ch’el veva gia fatg il bostgè dapi 1863. El ei pia staus bostgè de Mustér nuninteruttamein 43 onns, tochen igl anno 1905, nua ch’el ha cediu igl uffeci a siu fegl Tumaisch, igl actual bostgè de Mustér. 1877 ha el schau engaschar per bostgè dellas 3 vischnauncas de Tujetsch, Medel e Mustér. Tenor l’ „Instrucziun per il bostgè de revier dellas 3 vischnauncas de Mustér, Tujetsch e Medel e la Claustra de Mustér“ signada dagl emprem gerau de Mustér, Gion Battesta Carigiet, il 1 matg 1877, retrieva el ina paga de frs. 1100; De quels pagava Mustér 410, Tujetsch 320, Medel 270 e la venerabla claustra 100. Ei dat perdetga d’ina energia smisereivla digl um che veva da lezzas uras ses 55 onns, sch’il regulativ ha anflau per bien de perscriver expressivamein: il bostgè astga buca surprender auters uffecis che massen buc a prau cul far bostgè, auter che la scola. Siu uffeci de bostgè deva lavur! Duront il temps de scola, stueva el far suenter scola, naven dellas quater, sias currellas trals uauls de Mustér, las gievias suenter miezdi mava el enta Medel e las sondas suenter miezdi en Tujetsch. Ei fuva tuttina stagn bia, sper la scola. Il contract fuva serraus per 5 onns, e 1882, finida la perioda, ha la vischnaunca de Tujetsch buc elegiu el pli, prendend enstagl Gion Antoni Deplazes, siu anteriur collega de Cuera, ils de Medel ein secuntentai cul bostgè de Mustér tochen 1897. Il „fäschner Meissen“, sco el vegneva numnaus ha pia fatg bostgè de Mustér-Tujetsch-Medel 5 onns e bostgè de Mustér e Medel 20 onns. Sia paga a Mustér ei stada (1866) 243 frs., (1876) 450, (1888) 645 (Mustér e Medel ensemen), tochen 980 frs. ch’el ha retratg igl onn ch’el ha dau giu igl uffeci (1905).

Scolast Mihel Antoni Maissen ei staus in um saun e vescal sia entira veta. El seregorda buca de haver tralaschau la scola in sulet di muort malsogna ed ei insumma mai staus malsauns tochen 1921, nua ch’el ha stuiu ceder dalla scola viers la fin digl onn scolar, in vegliurd de 91 onn, per l’emprema gada malsauns en sia veta! Il davos onn ch’el ha dau scola pusinava el enqualga e pusseivel che la veglia de „buca schar luc“ tochen tiels 70 onns de scola han dau ad el ina energia ch’el havess schiglioc strusch anflau. Bia han scadin cass ils biars turs en crusdi ed entraviers tras bostgam e selva contribuiu per sia sanadad extraordinaria, sco era il tur quotidian d’ina ura dalla casa paterna a scola, mes’ura engiu e mesa ensi. L’aulta vegliadetgna para dal rest bunamein ded esser ina ierta de familia dils Maissens de Cuoz. Siu bab ei vegnius sin 86 onns, sia mumma sin 77 e da ses fargliuns veva ina sora 86, in’autra 71, ed in frar 82. La vegliadetgna patriarcala de prest 93 onns dil scolast sez ha denton buc in contonschiu.

Suenter ina maldispostadad de cerca in meins, la fleivlezia senila spluntava tonaton, ei la veta terrestra dil vegl campiun della scola stulida la sera della vigielgia de s. Placi e sia spartida ei stada schi Ieva e biala sco la mort dil pegn barbus che ha resistiu a stempraus, draccas e cufflas senza balluccar e dat in bi di per tiara, vegls sco el ei, el lev flatar dil vent vespertin. L’entira vischnaunca ha compatiu alla annunzia de mort dil venerabel magister ed il grond til de bara ei staus l’expressiun externa de sincera en* grazieivladad bein merittada. El riug de bara ha sgr. canoni G. A. Brügger, sco plevon de Mustér allegau ils merets dil defunct per las scolas della vischnaunca fertont che Sur C. Fry ha sur fossa termess en num dell’armada gronda dils scolars dil defunct termess a quel lur davos salids vi ella perpetnadad.’ Gronda impressiun ha la canzun de comiau fatg ch’ils affons de scola han cantau sper fossa dil venerau scolast. Fertont ch’ils tuns funebers della musica de Mustér resunavan sulla fossa frestga, vein nus clamau tier al defunct amitg dils affons: R. I. P. Ruaussa en paisch, ella paisch dil Segner! Ti has bein meritau la paisch e la ventira perpetna!